Vì sao người Đức lại bí mật đưa Lenin về Nga

Bản dịch tiếng Việt

Một chuyến tàu đang băng qua một đế chế đang trong chiến tranh. Bên trong là một người gốc Nga mà kẻ thù của ông rất muốn đưa về lại nước Nga của ông. Và điều kỳ lạ nhất, kẻ thù của ông lại chính là người giúp ông đạt được điều đó.

Không ai trong khoang tàu hỏa đó được phép rời đi, hay đi lang thang giữa các toa, hoặc được trò chuyện với người lạ, và không ai được bước lên sân ga khi tàu dừng lại. Và trung tâm của tất cả là một nhà cách mạng Nga, Vladimir Lenin, một người đàn ông đã trải qua nhiều năm sống lưu vong, chứng kiến đất nước mình sụp đổ từ cách xa hàng nghìn dặm.

Giờ đây, vào tháng 4 năm 1917, người Đức đang mở đường cho ông ta trở về quê hương. Không phải vì nước Đức tin vào cuộc cách mạng của ông, mà vì các lãnh đạo Đức tin rằng họ có thể sử dụng ông. Họ nghĩ  rằng mình đang đưa một nhà cách mạng nguy hiểm lên tàu. Họ không hề hay biết rằng chính họ đang giúp ông đến đúng nơi ông cần phải đến.

Đây là câu chuyện về chuyến tàu niêm phong – hành trình đưa Lenin băng qua lãnh thổ kẻ thù, đặt ông vào tâm điểm của một cuộc cách mạng sẽ làm thay đổi hoàn toàn thế kỷ 20.

Trong nhiều năm, Vladimir Lenin đã sống lưu vong khắp châu Âu. Đến năm 1916, ông đang ở Zurich, Thụy Sĩ, sống lặng lẽ trong một căn hộ nhỏ và chứng kiến Thế chiến thứ nhất xé nát châu lục này. Ông không thể trở về Nga. Nhiều năm trước, ông đã phải bỏ trốn để tránh bị bắt giữ. Vì vậy, ông viết lách, đọc những tờ báo đã cũ, tranh luận về chính trị với những người lưu vong khác, và chờ đợi.

Rồi vào tháng 3 năm 1917, tin tức truyền đến: Sa hoàng đã mất quyền lực. Sau hàng thế kỷ dưới sự cai trị của nhà Romanov, chế độ quân chủ Nga đã sụp đổ chỉ trong vài ngày. Một chính phủ lâm thời đã lên nắm quyền tại Petrograd, còn Lenin thì lại ở một nơi rất xa. Đối với một nhà cách mạng đã dành cả cuộc đời để chuẩn bị cho một "cơn địa chấn" chính trị, điều này thật khó lòng chấp nhận nổi. Cơn địa chấn cuối cùng đã ập đến, vậy mà ông lại chỉ có thể đứng nhìn từ Thụy Sĩ. Lenin cần phải trở về nhà.

Tuy nhiên, các tuyến đường thông thương lại thường tiềm ẩn nhiều rủi ro về chính trị. Bản thân các đồng minh của Nga là Anh và Pháp chẳng có lý do gì để giúp đỡ một nhà cách mạng phản đối việc tiếp tục cuộc chiến. Quan điểm của Lenin ngày càng trở nên rõ ràng: Nga cần phải ngừng chiến ngay lập tức, bất chấp mọi cái giá phải trả.

Điều đó chỉ còn lại một con đường dường như bất khả thi. Đi qua nước Đức, quốc gia mà Nga đang chiến đấu. Đức đã kiệt sức. Chiến tranh đã trở thành một cuộc chiến tranh tiêu hao. Hàng triệu người đã chết và quân đội bị dàn trải trên nhiều mặt trận.

Các tướng lĩnh Đức nhìn thấy điều quan trọng hơn cả hệ tư tưởng. Nếu có thể đẩy được Nga ra khỏi cuộc chiến, Đức có thể rút quân khỏi phía đông và đưa hết về phía tây để chống lại Anh và Pháp. Câu hỏi đặt ra là bằng cách nào.

Rồi thì cơ hội cũng đã đến. Các nhà cách mạng Nga đang cố gắng trở về nhà. Và trong số đó có Lenin. Đức không cần phải tin vào Lenin. Họ không cần phải ủng hộ chủ nghĩa cộng sản. Họ chỉ cần tin rằng Lenin có thể làm cho Nga yếu đi. Nếu một nhà cách mạng có thể giúp lật đổ chính phủ đang giữ Nga trong chiến tranh, Đức có thể giành được một chiến thắng to lớn mà không cần phải đánh bại Nga trên chiến trường. Vì vậy, Đức cho phép Lenin và những người lưu vong khác đi qua lãnh thổ của mình.

Nhưng Lenin hiểu ngay mối nguy hiểm. Nếu ông đến Nga với vẻ ngoài là một kẻ cộng tác với Đức, kẻ thù của ông có thể tiêu diệt ông trước khi ông đạt được quyền lực chính trị. Vì vậy, ông yêu cầu những điều kiện nghiêm ngặt đối với người Đức. Toa tàu sẽ được coi là một không gian chính trị khép kín. Các quan chức Đức sẽ không được tự do vào. Hành khách Nga sẽ không được tự do giao du với lính canh Đức. Và bên trong toa tàu, một vạch phấn được vẽ ngang sàn. Một bên dành cho người Nga, bên kia dành cho đoàn hộ tống người Đức. Một ranh giới trông thật nực cười, một đường kẻ có thể xóa đi bằng một chiếc giày. Nhưng về mặt chính trị, điều đó lại vô cùng quan trọng. Lenin không muốn bất cứ ai có thể nói rằng ông đã đi cùng người Đức, làm việc cho người Đức, hay là điệp viên của họ. Lenin quyết tâm đảm bảo rằng không ai có thể chứng minh điều đó.

Ngày 9 tháng 4 năm 1917, Lenin rời Zurich. Khoảng 30 người Nga lưu vong khác đã đi cùng ông. Chuyến tàu tiến vào Đức. Rèm cửa được kéo xuống, lính canh bên ngoài, hành khách bên trong, và một người đàn ông ngồi ở giữa toa tàu, tất cả đều hiểu chính xác chuyện gì đang xảy ra. Đức đang cho ông con đường về nhà, hy vọng rằng khi ông đến nơi, ông sẽ giúp chia rẽ nước Nga.

Trong 4 ngày, toa tàu băng qua đất nước. Tại mỗi nhà ga, quy tắc vẫn như cũ: hành khách ở yên bên trong, thế giới bên ngoài vẫn ở bên ngoài, còn toa tàu nhỏ kỳ lạ ấy cứ tiếp tục lăn bánh về phía đông. Rồi họ đến biển. Nhóm người này đi phà từ Đức sang Thụy Điển, tiếp tục hành trình về phía bắc bằng đường sắt qua Stockholm, rồi đến Phần Lan, trước khi xuôi về phía nam để tới Petrograd. Mỗi dặm đường trôi qua, Lenin lại càng tiến gần hơn đến một đất nước đã thay đổi hoàn toàn kể từ ngày ông rời đi.

Ngày 16 tháng 4 năm 1917, ông đặt chân đến ga Phần Lan ở Petrograd. Thời kỳ lưu vong đã chấm dứt. Người cách mạng ấy đã trở về quê hương, nơi một đám đông đang chờ đợi sẵn. Lenin leo lên một chiếc xe bọc thép. Đám đông mong đợi một người hùng cách mạng, nhưng những gì họ nghe được lại mang tư tưởng cấp tiến hơn nhiều.

Lenin lập luận rằng Cách mạng Tháng Hai vẫn chưa đi đủ xa; không nên ủng hộ chính phủ lâm thời, cuộc chiến cần phải chấm dứt, và quyền lực cần được chuyển giao cho phe Xô viết. Thông điệp của ông sau đó được biết đến rộng rãi thông qua chương trình mà ông trình bày dưới tên gọi "Luận cương tháng Tư".

Vào thời điểm đó, ngay cả nhiều đồng chí cách mạng cũng cho rằng quan điểm của ông quá cực đoan. Nhưng Lenin đã trở về; giờ đây, ông trực tiếp tham gia vào cuộc cách mạng thay vì chỉ đứng quan sát từ một căn hộ ở Thụy Sĩ. Điều đó đã thay đổi tất cả. Không phải ngay lập tức, cũng chẳng phải chỉ sau một đêm, nhưng trong vài tháng tiếp theo, khi chính phủ lâm thời dần suy yếu, những người Bolshevik đã từng bước củng cố tầm ảnh hưởng của mình. Cuộc chiến vẫn kéo dài, và sự phẫn nộ trong công chúng ngày càng dâng cao.

Lenin không ngừng thúc đẩy thông điệp cốt lõi: hòa bình, ruộng đất và quyền lực thuộc về Soviet. Đến tháng 10, phe Bolshevik đã giành quyền kiểm soát Petrograd. Người đàn ông từng được Đức hỗ trợ để trở về quê hương nay đã trở thành một trong những nhà lãnh đạo chính phủ cách mạng tại Nga. Và rồi, điều mà nước Đức thực sự mong muốn cũng đến: chính phủ Bolshevik mới bắt đầu đàm phán với Đức. Một thỏa thuận đình chiến được ký kết vào tháng 12 năm 1917, và đến tháng 3 năm 1918, Nga ký Hiệp ước Brest-Litovsk. Nga chính thức rút khỏi cuộc chiến. Đức đã đạt được mục tiêu trước mắt, cho phép quân đội từ mặt trận phía đông di chuyển sang mặt trận phía tây.

Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, tính toán này trông có vẻ vô cùng xuất sắc. Đức đã không cần phải chinh phục nước Nga hay đánh bại Lenin. Nó chỉ đơn giản là đã giúp một nhà cách mạng đi qua lãnh thổ của mình, và chính nhà cách mạng đó đã góp phần đưa nước Nga rút khỏi cuộc chiến tranh.

Canh bạc dường như đã thành công, nhưng nước Đức chưa bao giờ thực sự hiểu rõ mình đang đặt cược vào điều gì. Những người Bolshevik không chỉ đơn thuần chấm dứt sự tham gia của Nga vào cuộc chiến; họ bắt đầu thay đổi chính đất nước này. Sa hoàng cùng gia đình bị hành quyết. Nga rơi vào một cuộc nội chiến tàn khốc, cướp đi sinh mạng của hàng triệu người do giao tranh, nạn đói, dịch bệnh và bạo lực chính trị.

Từ sự sụp đổ đó, một nhà nước mới đã ra đời: Liên bang Xô viết. Một cường quốc tồn tại suốt nhiều thập kỷ, trở thành đối trọng với Hoa Kỳ, với hệ tư tưởng lan rộng vượt xa biên giới nước Nga. Chiến tranh Lạnh khi ấy chưa bắt đầu, nhưng một trong những lực lượng định hình nên nó đã dần hình thành – và chính nước Đức đã góp phần đưa một trong những kiến trúc sư tương lai của lực lượng đó trở về quê hương.

Có một xu hướng muốn kể câu chuyện này theo cách cho rằng nước Đức đã tạo ra Cách mạng Nga. Thực tế không phải vậy. Nước Nga vốn đã trên đà sụp đổ; chiến tranh đã tàn phá đất nước này. Sa hoàng đã bị lật đổ, và chính phủ lâm thời cũng đang chật vật để tồn tại. Lenin không tạo ra cuộc khủng hoảng đó; ông chỉ bước vào nó. Nhưng thời điểm lại là yếu tố then chốt. Sự trở về của Lenin đã đặt ông vào nước Nga đúng thời điểm hệ thống chính trị đang tan rã.

Nếu không có chuyến đi do Đức sắp đặt, có lẽ ông đã phải ở lại Thụy Sĩ thêm nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, và lịch sử có thể đã diễn ra theo một hướng hoàn toàn khác. Chúng ta không bao giờ có thể biết chắc chắn. Đó chính là điều khiến câu chuyện này trở nên đầy rủi ro.

Nước Đức không hề khởi xướng một cuộc cách mạng từ con số không; họ chỉ đặt cược vào một đám cháy vốn đã bùng phát. Họ tưởng rằng có thể giúp một nhà cách mạng trở về Nga, gây rối loạn, rồi hưởng lợi từ sự hỗn loạn đó. Thay vào đó, nước Đức lại tiếp tay cho một cá nhân tiến vào tâm điểm của một cuộc cách mạng – cuộc cách mạng cuối cùng đã tạo nên một trong những quốc gia hùng mạnh nhất trên Trái Đất.

Nước Đức đã đạt được mục đích: Nga rút khỏi cuộc chiến và quân Đức có thể chuyển sang mặt trận phía Tây. Thế nhưng, cuối cùng nước Đức vẫn thua trong Thế chiến thứ nhất, còn nhà nước cách mạng mà họ góp phần củng cố lại trở thành một trong những kẻ thù lớn nhất trong lịch sử của chính họ. Một sự trớ trêu đến mức hoàn hảo.

Nước Đức tưởng rằng mình đang lợi dụng Lenin, trong khi Lenin cũng đang lợi dụng nước Đức; cả hai bên đều không thể lường trước được những hệ quả mà chuyến đi ấy sẽ khơi dậy. Một chuyến tàu, một vạch phấn, một đế chế kiệt quệ đang tìm kiếm lối tắt, và một nhà cách mạng đang băng qua lãnh thổ kẻ thù để tiến về một đất nước vốn đã bắt đầu rạn nứt. Họ tưởng rằng mình chỉ đang di chuyển một con người, nhưng thực chất, họ đang dịch chuyển cả lịch sử. Đây chính là bước ngoặt.